Dostoyevski’yi Anlamak

Dostoyevski, Çernişevski’nin, aynı şekilde Petersburg'da geçen romanındaki iyimserliğin karşısına, kaybetmiş insanların bedbin ruh hallerini, çelişkilerini ve sancılarını anlatarak dikilir. Bilim ve edebiyat çevrelerince, psikanilizi, Freud’dan yüz yıl önce kuran dâhî olarak görülen Dostoyevski, tüm sanat çevrelerine, sanatçının ve sanatın asıl işlevini de öğretmiştir: Yargılamak değil, anlamaya çalışmak. İşte bu noktada Yeraltından Notlar’a bakışımızı derinleştirmeliyiz.

Mostar Dergisi Şubat 2017 Parşömen

Parşömen – Ömer Kara 

19. asırdan itibaren, kendini “diğerlerinden” soyutlanmış kabul eden insanların rehberi olarak Fydor Dostoyevski’yi anlamak, parçalanmış modern insanı keşfetmek bakımından büyük önem taşır. Bilhassa, “Yeraltından Notlar”ın isimsiz kahramanı, sevgi, nefret, kaygı ve çözümsüz çelişkileri neticesinde, kendini yeraltına nasıl kapattığını anlatırken, ruhunda taşıdığı karanlığı, biz de iliklerimize kadar hisseder ve bir noktadan sonra da ister istemez kendimizle yüzleşiriz.

Kimi araştırmacılara göre, “Yeraltından Notlar”, basıldığı tarih olan 1864 sonrasında, pek çok edebiyatçı ve düşünürü “varoluşçu” manada derinden etkilemiştir. Peki, bu roman, gerçekte Çernişevski’nin aynı dönemde çıkan “Nasıl Yapmalı”sına bir nazire olarak mı yazılmıştı? Bu da sanat tarihçilerini uzun yıllar meşgul etmiş bir konudur. Nikolay Çernişevski’nin, hapiste olduğu günlerde yazdığı “Nasıl Yapmalı?” isimli romanı, her ne kadar daha sonraları birçok Rus devrimcisine ilham kaynağı olsa da, içerdiği yüksek dozda iyimserlik, Dostoyevski tarzı, karanlık bir derinlik taşıyan birinde, epey bir öfke uyandırmış olmalı.

Sanatın İşlevi: Anlamaya Çalışmak

Dostoyevski, Çernişevski’nin, aynı şekilde Petersburg’da geçen romanındaki iyimserliğin karşısına, kaybetmiş insanların bedbin ruh hallerini, çelişkilerini ve sancılarını anlatarak dikilir. Bilim ve edebiyat çevrelerince, psikanilizi, Freud’dan yüz yıl önce kuran dâhî olarak görülen Dostoyevski, tüm sanat çevrelerine, sanatçının ve sanatın asıl işlevini de öğretmiştir: Yargılamak değil, anlamaya çalışmak. İşte bu noktada Yeraltından Notlar’a bakışımızı derinleştirmeliyiz.

Yazının devamı; Mostar Dergisi Şubat 2017 sayısında.